Май айында буласаҡ уңышҡа нигеҙ һалына.

Уңыш мул булһын тиһәң, майҙа баҡсала ниндәй эштәрҙе башҡарып ҡалырға?

Ағастарҙы һәм ҡыуаҡтарҙы ҡоротҡостарға һәм ауырыуҙарға ҡаршы эшкәртеү. Иртә яҙҙан уларға махсус химик иретмәләр һибәләр. Әгәр ниндәйҙер сәбәптәр менән был эште ваҡытында башҡара алмаһағыҙ, быны майҙа ла эшләргә була, тик бындай сараны файҙалы бөжәктәргә зыян килтермәйенсә, бик һаҡ ойош­торорға кәрәк.

Иң яҡшыһы – ағас олондарын ҡубып торған ҡоро ҡабығынан таҙартып, штамбтарҙы баҡыр купоросы менән эшкәртеү. Ҡороған ҡабыҡты мотлаҡ янды­рырға кәрәк, сөнки тап шунда ҡоротҡостарҙың ҡарышлауыҡтары ҡышлай. Иртән, һауа температу­раһы 10 градустан артмаған мәлдә, ағас, ҡыуаҡтарҙы һелкетеп, улар­ҙағы бөжәктәрҙе ергә төшөрөргә кәрәк. Быны ике-өс тапҡыр, биш көн һайын эшләргә мөмкин. Артабан ағас олондарына тоҙаҡ-билбау кейҙерергә була.

Ағас ботаҡтарын киҫәбеҙ. Йәш япраҡтар күренеү менән, ҡышты имен сыға алмаған ағас ботаҡтары күҙгә ташлана. Ҡороған ботаҡтарҙы – тулыһынса, өлөшләтә зыян күргәндәрен бөрөһө үлмәгән еренә тиклем киҫеп ташлайҙар.

Сәскә атыр алдынан ағас-ҡыуаҡтарҙы ашларға онотмағыҙ. Бының өсөн иң ҡулайы – мочевина: ағастың йәшенә ҡарап, бер квадрат метр ергә 15-30 грамм мочевина индерелә. Уның миҡдарын шырпы ҡабы менән иҫәпләргә мөмкин: 12 йәшкә тиклемге ағасҡа бер ҡап ашлама етә, 12-20 йәшлеккә – 1,5, ҡарт ағасҡа иһә – ике ҡап. Ашламаны индергәс, ағасҡа 4-5 биҙрә һыу һибергә онотмайбыҙ.

Сәскә атҡан ағастарҙы ҡырауҙан һаҡлайбыҙ. Майҙа һауа торошо йыш ҡына “көйһөҙләнеп” ала. Ҡырау буласаҡ уңышты тулыһынса һәләк итеүе бар. Быға юл ҡуймау өсөн нимә эшләргә? Иң ҡулайы – төтәтеү өйөмдәре. Иң аҫҡа ҡоро ботаҡ, һалам, уның өҫтөнә еүеш тиреҫ, ҡый үләне һалырға һәм тупраҡ менән ҡаплап, өйөм яһарға. Һауа температураһы минус ике градусҡа тиклем түбәнәйгән ос­раҡта  төтөн үҫентеләрҙе ҡырауҙан ҡотҡара.

Ағас төптәрен утайбыҙ, йом­шартабыҙ. Май – ағас, ҡыуаҡ төптәрен утау, йомшартыу өсөн иң уңайлы мәл. Был ғәмәлдәрҙән һуң ашлама индерәләр, һыу һибәләр һәм тиреҫ йәки бысҡы вағы һалалар. Был тупраҡтағы дымды һаҡлауға булышлыҡ итәсәк.

Виноград тураһында ла онотмайыҡ. Үҫентеләрҙе ышыҡтан сығарып, шпалерға бәйләйбеҙ.

Еләк-емеш ҡыуаҡтары. Йыш ҡына май айы яуым-төшөмһөҙ була, шуға күрә ҡарағат, крыжовник кеүек ҡыуаҡтарға һыу һибергә кәрәк. Ҡағиҙә булараҡ, үҫемлектәрҙе ашлау өсөн һыуға 1:10 нисбәтендә һыйыр тиҙәге йәки 1:20 нисбәтендә тауыҡ тиҙәге һалалар. Ҡыуаҡ төбөнә бысҡы вағы, ағас ҡайырын йәки ботаҡтарҙы ваҡлап һалыу яҡшы.

Ер еләге ултыртылған ерҙә ҡый үләндәрен утайҙар, тупраҡты йомшарталар, ашлайҙар, ҡоротҡос­тарға ҡаршы эшкәртәләр. Тупраҡты йомшартҡанда еләктең өҫкә сығып ятҡан тамырҙарын күмеп китергә кәрәк.

Ниндәй йәшелсәне асыҡ тупраҡҡа ултырталар?

Орлоҡто ер яҡшы йылынғас ҡына  ултыртырға кәңәш ителә. Тик шул саҡта ғына ул тиҙ шытып, үҫеп китә. Ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында салатты, петрушканы йәки ҡуҙғалаҡты апрелдә ултыртып өлгөрмәһәгеҙ, быны майҙа ла эшләргә мөмкин. Шулай уҡ майҙа редис, борсаҡ, ҡуҙаҡлы культуралар, яҙғы һарымһаҡ ултырталар. Борсаҡты бер нисә этапта (мәҫә­лән, өс көнгә бүлеп) ултыртыу яҡшы. Ҡыяр, ташҡабаҡ, патиссон, ҡабаҡ кеүек йылы яратҡан культураларҙы 10 майҙан һуң сәсергә кәңәш итәләр. Ҡыяр түтәлен бейегерәк итеп яһайҙар, яҡшы итеп ашлайҙар, һыу һибәләр. Шпалер ҡуйһағыҙ, бигерәк тә ҡулай булыр. 20-25 майҙа ҡыяр үрсет­мәһен асыҡ тупраҡҡа сығаралар. Тик был ваҡытта төндә һауа температураһы йылы булырға тейеш.

Ташҡабаҡ, ҡабаҡ һәм патиссон иркенлекте ярата, юғиһә улар үҫә алмаясаҡ. Һирәгерәк итеп ултырт­һағыҙ,  мул уңыш бирерҙәр.

15 майҙан помидор, борос һәм баклажан үрсетмәләрен теплицаға сығара башларға була, ләкин һауа торошон даими күҙәтеү шарт: ҡырау төшә ҡалһа, теплицаны өҫтәмә материалдар менән йылытыу сараһын күрергә кәрәк. Асыҡ тупраҡҡа был культураларҙы ҡырау төшөү ихтималлығы тулыһынса бөткәс, йәғни 25 майҙан һуң ғына ултыртырға кәңәш ителә.

Әйткәндәй, үрсетмәләрҙе болотло көндә йәки кискә ҡарай күсереп ултыртыу отошло. Томат үрсетмәһен тәүге ныҡлы япраҡҡа тиклем ергә күмеп ултырталар. Ә бына борос тәрән ултыртҡанды яратмай.

Майҙа көҙҙән сәселгән кишер түтәлдәрен тәртипкә килтерәбеҙ, сыҡҡан шытымды һирәгәйтәбеҙ. Һаҡлауға һалына торған кишерҙе май аҙағында сәсәбеҙ.

Майҙың икенсе декадаһы – сөгөлдөр, фасоль ултыртыу осоро. Сөгөлдөр орлоғон һирәк ултырталар, сөнки тамыраҙыҡ яҡшы үҫешһен өсөн иркенлек кәрәк.

Майҙа ужым һарымһағының төбө формалаша башлай, шуға күрә түтәлгә майҙың тәүге һәм өсөнсө декадаһында  азот һәм органик ашламалар индерергә кәрәк. Ямғырҙан йәки һыу һипкәндән һуң һарымһаҡтың төбөн йомшартып сығалар.

Май аҙағында ай башында ултыртылған йәшелсәне һирәкләй­ҙәр, түтәлдәге ҡый үләндәрен утайҙар.

Лилиә НУРЕТДИНОВА, Лилиә ДӘҮЛӘТБӘКОВА